Sustainable Hop Production in the Mountainous Region of Rio de Janeiro, Brazil: Agroindustrial Waste-Based Bokashi Fertilization Enhances Yield and Soil Quality

Authors

DOI:

https://doi.org/10.21664/2238-8869.2026v15i2.8774

Keywords:

Humulus lupulus, organic fertilization, agricultural byproducts, circular economy

Abstract

O lúpulo (Humulus lupulus L.), espécie trepadeira da família Cannabaceae, é uma cultura fundamental para a indústria cervejeira. Esta planta de rápido crescimento pode atingir alturas de sete metros em 90 dias após a rebrota, demandando aportes substanciais de nutrientes devido à sua elevada acumulação de biomassa. No Brasil, as pesquisas sobre a nutrição do lúpulo permanecem limitadas, sendo necessários estudos sobre estratégias sustentáveis de adubação. Este estudo avaliou os efeitos da adubação com um composto fermentado (bokashi) formulado a partir de bagaço de malte de cervejaria e torta de mamona sobre os componentes de produção do lúpulo e as propriedades químicas do solo sob manejo orgânico. O experimento testou cinco doses do composto (0, 2, 4, 8 e 16 Mg ha⁻¹) em delineamento de blocos casualizados. Os resultados revelaram aumentos lineares nas concentrações de P, K e Mg na camada de 0–20 cm do solo com as doses mais elevadas do composto. A análise foliar mostrou níveis elevados de K, Zn e Mn, proporcionais às doses aplicadas. Para os componentes de produtividade, a maior dose (16 Mg ha⁻¹) alcançou o desempenho ótimo: 639,13 cones planta⁻¹ e 0,51 kg de biomassa fresca planta⁻¹. Embora o composto tenha fornecido aportes significativos de nutrientes, a produtividade do lúpulo não atingiu o potencial máximo, sugerindo a necessidade de testes com doses mais elevadas.

References

Afonso, S., M. Arrobas, J. S. Morais, and M. A. Rodrigues. 2021. "Hop dry matter yield and cone quality responses to amino acid and potassium-rich foliar spray applications." Journal of Plant Nutrition.

Almeida, D. L. de, and F. C. Conto. 2024. "Hop cultivation in Brazil: historical overview and current perspectives." Brazilian Journal of Agriculture.

Bremner, J. M., and C. S. Mulvaney. 1982. "Nitrogen total." In Methods of soil analysis, edited by A. L. Page, 595-624. 2nd ed. Madison: Soil Science Society of America.

Dodds, K. 2017. "Hops – a guide for new growers." Development Officers – Temperate Fruits – NSW Department of Primary Industries, Australia.

Fagherazzi, M. M. 2020. "Adaptabilidade de Cultivares de Lúpulo na Região do Planalto Sul Catarinense." PhD diss., Universidade do Estado de Santa Catarina, Lages.

Ferreira, D. F. 2011. "Sisvar: a computer statistical analysis system." Ciência e Agrotecnologia 35 (6): 1039-1042.

Fink, J. R., et al. 2022. "Soil fertility recommendations for hop cultivation in Brazil." Revista Brasileira de Ciência do Solo 46: e0210045.

Fortuna, G. C. 2022. "Desempenho Agronômico e Fitoquímico de variedades de lúpulo produzidas em condições tropicais sob manejo orgânico e convencional." PhD diss., Universidade Estadual Paulista (Unesp), Botucatu.

Gent, D. H., R. Sirrine, and H. Darby. 2019. "Nutrient Management and Imbalances." Hop Growers of America.

Gingrich, C., J. Hart, and N. Christensen. 2000. "Fertilizer Guide – Hops." Oregon State University Extension Service, Corvallis, Oregon.

Guimarães, R. P., et al. 2021. "Historical aspects of hop cultivation in Brazil." Horticultura Brasileira 39 (2): 123-130.

Iskra, A. E., S. R. Lafontaine, K. M. Trippe, S. T. Massie, C. L. Phillips, M. C. Twomey, T. H. Shellhammer, and D. H. Gent. 2019. "Influence of nitrogen fertility practices on hop cone quality." Journal of the American Society of Brewing Chemists 77:199-209.

Mussatto, S. I. 2014. "Brewer's spent grain: a valuable feedstock for industrial applications." Journal of the Science of Food and Agriculture 94 (7): 1264-1275.

R Core Team. 2022. R: A language and environment for statistical computing. Vienna, Austria: R Foundation for Statistical Computing. https://www.R-project.org/.

Ruth, P. 2018. "Evaluation of the properties of finnish hops." Degree program in horticulture Lepaa, 99 p.

Rybarek, V. 1991. Hop Production. Amsterdam: Elsevier Science.

Souza Júnior, J. O., et al. 2023. "Brewers' spent grain as a substrate for fermented compost production." Waste and Biomass Valorization 14: 2457-2468.

Spósito, M. B., R. V. Ismael, C. M. A. Barbosa, and A. L. Tagliaferro. 2019. "A cultura do lúpulo." Série Produtor Rural nº 68. Universidade de São Paulo – USP / ESALQ. Piracicaba.

Turner, S. F., C. A. Benedict, H. Darby, L. A. Hoagland, P. Simonson, J. R. Sirrine, and K. M. Murphy. 2011. "Challenges and Opportunities for Organic Hop Production in the United States." Agronomy Journal 103 (6): 1645-1654.

Vavera, R., J. Křivánek, and M. Pechová. 2017. Výživa a hnojení produkčních chmelnic. Praha: Výzkumný ústav Rostlinné Výroby.

Downloads

Published

2026-06-18

How to Cite

SILVA, Leonardo Lopes da; GUERRA , José Guilherme Marinho; ASSIS , Renato Linhares de; ROUWS, Janaina Ribeiro Costa; ANTUNES, Luiz Fernando de Sousa; AQUINO , Adriana Maria de. Sustainable Hop Production in the Mountainous Region of Rio de Janeiro, Brazil: Agroindustrial Waste-Based Bokashi Fertilization Enhances Yield and Soil Quality. Fronteiras - Journal of Social, Technological and Environmental Science, [S. l.], v. 15, n. 2, p. 468–478, 2026. DOI: 10.21664/2238-8869.2026v15i2.8774. Disponível em: https://revistas.unievangelica.edu.br/index.php/fronteiras/article/view/8774. Acesso em: 20 jun. 2026.